Miejsca użyteczności publicznej

Śladami znanych poetów, publicystów i pisarzy

W Hanowerze tworzyli Wilhelm Busch, Hannah Arendt, Hermann Löns i wielu innych.

Hanower jako miasto poetów i pisarzy? Oczywiście, że tak, ponieważ przez lata w Hanowerze działało niezliczone grono poetów, pisarzy i autorów. Nawet dzisiaj można podążać ich śladami. Zapraszamy na podróż do świata literatury:

Kurt Schwitters

Muzeum Sprengela — Plik do pobrania do użytku redakcyjnego: zdjęcie w rozdzielczości nadającej się do druku (300 dpi) Prawa autorskie: HMTG

Kurt Schwitters urodził się 20 czerwca 1887 roku w Hanowerze i jest największym współczesnym poetą tego miasta. Później uczęszczał do Realgymnasium w Hanowerze, dzisiejszej Tellkampfschule przy Altenbekener Damm 83. Jego pierwszy wiersz merzowy nosił tytuł „An Anna Blume”. Schwitters był jednym z najwybitniejszych artystów nurtu dadaizmu. Replika Merzbau oraz znaczna część jego dzieł znajdują się obecnie w Muzeum Sprengela w Hanowerze. Na Starym Mieście w Hanowerze, przy ulicy Knochenhauerstraße, znajduje się relief podłogowy autorstwa Siegfrieda Neuenhausena z wierszem Kurta Schwittersa z 1920 roku poświęconym miastu i jego mieszkańcom. Kurt Schwitters zmarł 8 stycznia 1948 roku w Kendal w hrabstwie Cumbria w Anglii. Jego szczątki zostały przeniesione do Hanoweru w 1970 roku, a miejsce pochówku znajduje się na cmentarzu miejskim Engesohde.

Theodor Lessing

Tablica pamiątkowa poświęcona rodzinie Theodora Lessinga przed wejściem do budynku przy ulicy „Am Tiergarten 44”

Theodor Lessing urodził się 8 lutego 1872 roku w Hanowerze. Później uczęszczał do dzisiejszego gimnazjum im. cesarza Wilhelma i Rady Miejskiej (obecnie przy ulicy Seelhorststraße 52) w Hanowerze. Od 1919 roku wraz z żoną Adą Lessing budował w Linden Uniwersytet Ludowy w Hanowerze, który dziś nosi nazwę „Uniwersytet Ludowy im. Ady i Teodora Lessingów w Hanowerze” i znajduje się na Starym Mieście przy Hohen Ufer. W 1925 roku wzbudził duże zainteresowanie książką o procesie seryjnego mordercy Fritza Haarmanna. Jeden z domów Theodora Lessinga znajduje się do dziś w dzielnicy Hannover-Anderten (Am Tiergarten 44).

Wilhelm Busch

Wilhelm Busch zalicza się do grona wybitnych niemieckich poetów i rysowników. Każdemu znane są zapewne psoty Maxa i Moritza. Urodził się 15 kwietnia 1832 roku w Wiedensahl. Od 1847 roku studiował inżynierię mechaniczną w Hanowerze, jednak w 1851 roku przerwał studia. Później jednak wielokrotnie wracał do Hanoweru, aby obserwować małpy w zoo. Obserwacje te zainspirowały go do napisania opowiadania „Fipps der Affe”. Większość dzieł Wilhelma Buscha można obejrzeć w Wilhelm Busch – Niemieckim Muzeum Karykatury i Sztuki Rysunkowej w Georgenpalais w Hanowerze.

Hannah Arendt

Publicystka Hannah Arendt urodziła się 14 października 1906 roku w Linden (obecnie dzielnica Hanoweru). Jej dom rodzinny znajduje się przy Lindener Marktplatz 2. Jedno z jej najsłynniejszych dzieł nosi tytuł „O złu”. W Hanowerze znajduje się wiele miejsc upamiętniających Hannah Arendt lub związanych z nią, takich jak Dom Hannah Arendt czy Plac Hannah Arendt. Listę tych miejsc wraz z obszernymi informacjami można znaleźć tutaj.

Adolf baron Knigge

Adolph baron Knigge urodził się 16 października 1752 roku w Bredenbeck, obecnie dzielnicy Wennigsen (Deister) w regionie Hanoweru. Jego domem rodzinnym była zachowana do dziś rezydencja w Bredenbeck. Był pisarzem i myślicielem oświeceniowym. W wieku 14 lat ten osierocony chłopiec został wysłany przez swojego opiekuna do Hanoweru, aby tam kształcić się w ramach prywatnych lekcji. Później wyjechał na studia do Getyngi, ale w połowie lat 80. XVIII wieku powrócił do Hanoweru i opublikował swoje najsłynniejsze dzieło: „O obcowaniu z ludźmi”. Dzieło to znane jest na całym świecie po prostu jako „Knigge”. Dzieło ukazało się po raz pierwszy w 1788 roku w księgarni Schmidt'sche Buchhandlung w Hanowerze. Później prawa do niego przeszły do księgarni Rittscherschen Buchhandlung Hannover, a następnie, w wyniku przejęcia, do księgarni Hahnsche Buchhandlung. Historyczny budynek wydawnictwa znajduje się do dziś na starym mieście w Hanowerze przy ulicy Leinstraße 31.

Hermann Löns

Troje młodych ludzi spaceruje lub biegnie po parku im. Hermanna Lönsa — Wypoczynek w parku im. Hermanna Lönsa

Dziennikarz i pisarz Hermann Löns urodził się 29 sierpnia 1866 roku w polskim Chełmnie. W latach 1892–1906 mieszkał i działał w Hanowerze. W tym czasie pracował jako dziennikarz w gazecie „Hannoverscher Anzeiger”, poprzedniczce dzisiejszej „Hannoversche Allgemeine Zeitung” wydawanej przez wydawnictwo Madsack. Równolegle zajmował się jednak już pisarstwem. Dzięki swoim satyrycznym felietonom lokalnym, publikowanym pod pseudonimem Fritz von der Leine, zyskał dużą popularność. W latach 1902 i 1904 dwukrotnie zmieniał pracę, przechodząc do innych dzienników w Hanowerze. W tym czasie zasłynął jako odnoszący sukcesy dziennikarz, autor książek, poeta, a także miłośnik przyrody i poeta wrzosowisk. Około 1900 roku zaczął pisać wiersze, z których wiele zostało zmuzykowanych. W 1906 roku wyjechał do Bückeburga, ale w 1909 roku powrócił do Hanoweru, gdzie pracował jako niezależny pisarz i tworzył różne opowiadania i nowele. Na jego cześć w Hanowerze znajduje się park im. Hermanna Lönsa.

Charlotte Kestner

Charlotte Kestner (z domu Buff) urodziła się 11 stycznia 1753 roku w Wetzlar. W 1773 roku przybyła do Hanoweru, aby poślubić Johanna Christiana Kestnera. W Hanowerze mieszkała aż do śmierci w 1828 roku. Była pierwowzorem postaci Lotte w powieści Johanna Wolfganga von Goethego „Cierpienia młodego Wertera” oraz w powieści Thomasa Manna „Lotte w Weimarze”. Chociaż Charlotte Kestner nie była poetką ani pisarką, nie można jej pominąć w świecie literatury. Grób Charlotte Kestner znajduje się na cmentarzu Gartenfriedhof w Hanowerze.

Theodor Colshorn

Szkoła Tellkampf z zewnątrz — Szkoła im. Tella

Ludolph Louis Theodor Colshorn urodził się 13 stycznia 1821 roku w Ribbesbüttel koło Gifhorn. Po ukończeniu seminarium nauczycielskiego w Hanowerze podjął pracę jako nauczyciel najpierw w Warmbüttel. W 1848 roku wyjechał do Hanoweru i również pracował jako nauczyciel, od 1854 roku w Wyższej Szkole dla Dziewcząt, a od 1857 roku w Realschule, późniejszym I. Realgymnasium, dzisiejszej Tellkampfschule. W 1854 roku Theodor Colshorn wraz ze swoim starszym bratem, kantorem Carlem Colshornem, wydał popularny zbiór baśni i legend z Hanoweru. Bracia Grimm należeli do grona przyjaciół Theodora Colshorna.

Rudolf Erich Raspe

Rudolf Erich Raspe urodził się 26 marca 1736 roku w Hanowerze. Od 1761 roku Raspe pracował jako pisarz, a później jako sekretarz biblioteczny w Królewskiej Bibliotece w Hanowerze, której zbiory znajdują się obecnie w Bibliotece im. Gottfrieda Wilhelma Leibniza. Podczas pracy w bibliotece Raspe odkrył również nieznane dotąd pisma Gottfrieda Wilhelma Leibniza. Później Raspe wyjechał do Kassel, a następnie do Wielkiej Brytanii. Tam w 1785 roku zyskał światową sławę dzięki swojej książce o kłamliwym baronie Münchhausenie.

Erich Maria Remarque

Erich Maria Remarque urodził się 22 czerwca 1898 roku w Osnabrück. W połowie 1921 roku Remarque przeniósł się do Hanoweru, gdzie podjął pracę w firmie Continental AG, zajmując się tworzeniem tekstów reklamowych i komiksów. Od 1923 roku pełnił tam funkcję redaktora naczelnego zakładowej gazety „Echo Continental”. Dawna siedziba firmy Continental, znajdująca się przy ulicy Vahrenwalder Straße 7, jest do dziś udostępniona do zwiedzania. W tym czasie Remarque opublikował również około 100 krótszych tekstów prozatorskich w różnych dziennikach i tygodnikach. W 1925 roku Remarque wyjechał do Berlina.

Ludwig Hölty

Poeta Ludwig Hölty urodził się 21 grudnia 1748 roku w Mariensee. Jednym z jego najbardziej znanych wierszy jest „Üb’ immer Treu’ und Redlichkeit bis an dein kühles Grab” („Stary wieśniak do syna”), który został nawet skomponowany przez Wolfganga Amadeusza Mozarta. Ostatnie dwa lata życia Hölty spędził w Hanowerze i zmarł już w 1776 roku po ciężkiej chorobie. Został pochowany na cmentarzu św. Mikołaja w Hanowerze, jednak dokładna lokalizacja jego grobu nie jest znana. Dziś o Hölty'm przypomina pomnik autorstwa rzeźbiarza Otto Lüera, wzniesiony w 1901 roku obok kaplicy św. Mikołaja. Częścią pomnika jest również większy niż naturalnej wielkości posąg młodzieńca z brązu. Na cześć Hölty'ego miasto Hanower przyznaje od 2008 roku co dwa lata nagrodę im. Hölty'ego. Hölty był współzałożycielem klubu poetyckiego „Göttinger Hain”.

Karol Filip Moric

Nowy trzypiętrowy budynek jest połączony z głównym budynkiem Kaiser Wilhelm i Ratsgymnasium. — Nowa część budynku Gimnazjum im. Cesarza Wilhelma i Gimnazjum Rady Miejskiej

Karl Philipp Moritz urodził się 15 września 1756 roku w Hameln i był pisarzem nurtu Sturm und Drang. Akcja jego powieści „Anton Reiser” rozgrywa się w Hanowerze. Wcześniej, od 1771 roku, Moritz uczęszczał do dzisiejszego gimnazjum im. cesarza Wilhelma i Rady w Hanowerze przy ulicy Seelhorststraße 52. Wraz z Hölty'm był współzałożycielem klubu poetyckiego „Göttinger Hain”.

Heinrich Christian Boie

Poeta Heinrich Christian Boie urodził się 19 lipca 1744 roku w Meldorfie. W 1776 roku Boie wyjechał do Hanoweru, gdzie pracował jako sekretarz sztabowy w pałacu Leineschloss. Później przeniósł się do Getyngi. Boie był współzałożycielem klubu poetyckiego „Göttinger Hain”.

Johann Peter Eckermann

Portyk pałacu Leineschloss wraz ze skrzydłem zachodnim

Poeta i pisarz Johann Peter Eckermann urodził się 21 września 1792 roku w Winsen (Luhe). Po odbyciu służby wojskowej w latach 1813–1814 wyjechał do Hanoweru, aby zostać malarzem. Chciał uczyć się u malarza Ramberga. Jednak po krótkim czasie Eckermann musiał zrezygnować z tego planu z powodu choroby i braku pieniędzy, więc przyjął stanowisko w Kancelarii Wojennej w Hanowerze. Kancelaria Wojenna mieściła się wówczas w pałacu Leineschloss. Równolegle uczęszczał w Hanowerze do gimnazjum i poświęcił się literaturze. Szczególnie interesowały go dzieła Johanna Wolfganga von Goethego. Po krótkim pobycie w Getyndze Eckermann wyjechał do Empelde (obecnie część regionu Hanower). Tam wpadł na pomysł, by zamieszkać u Goethego w Weimarze. W ten sposób powstało opublikowane w 1836 roku dzieło Rozmowy z Goethem w ostatnich latach jego życia.

Gerrit Engelke

Muzeum Augusta Kestnera, wewnętrzna strona starej fasady,

„Ramię w ramię” to tylko jedno z dzieł wybitnego poety robotniczego Gerrita Engelke. Urodził się on 21 października 1890 roku w Hanowerze i tam działał przez wiele lat. Po ukończeniu szkoły podstawowej zakończył naukę zawodu malarza egzaminem czeladniczym, a od 1909 roku pracował w różnych firmach i jednocześnie uczęszczał na wieczorowe kursy w hanowerskiej szkole rzemiosła artystycznego (dziś część Uniwersytetu w Hanowerze), gdzie zdobył też dwie nagrody. Akwarele i rysunki Engelke'a znajdują się obecnie w Muzeum Augusta Kestnera oraz w Bibliotece Miejskiej w Hanowerze. Po opuszczeniu Hanoweru poświęcił się poezji i zasłynął jako „poeta robotniczy”.

Heinz Erhardt

Poeta, komik i aktor Heinz Erhardt urodził się w 1909 roku w Rydze. W latach 1919–1924 Erhardt uczęszczał do szkoły w regionie Hanoweru, najpierw do szkoły z internatem w Barsinghausen, a później do szkoły Tellkampfschule w Hanowerze, która wówczas nosiła jeszcze nazwę Realgymnasium. Szkoła ta znajduje się obecnie przy Altenbekener Damm 83. Następnie Heinz Erhardt powrócił do Rygi, a później przeniósł się do Hamburga. Stał się jednym z największych niemieckich poetów i komików, a także aktorem i kompozytorem. Jego film „Das kann doch unsren Willi nicht erschüttern” miał swoją premierę w 1970 roku w ówczesnym teatrze Ufa w Hanowerze.

Bracia Schlegel

Kościół Marktkirche na starym mieście w Hanowerze

Bracia Schlegel, czyli August Wilhelm Schlegel (1767–1845) i Friedrich Schlegel (1772–1829), urodzili się w Hanowerze i są uważani za współtwórców wczesnego romantyzmu. Dla braci wszystko zaczęło się w kościele Marktkirche w Hanowerze, gdzie ich ojciec pełnił funkcję pastora. August Wilhelm ukończył gimnazjum w Hanowerze, a następnie wyjechał do Getyngi. Wychowanie Friedricha przysporzyło rodzinie wielu zmartwień. W związku z tym trafił on najpierw pod opiekę swojego wuja Johanna Augusta do Pattensen (obecnie część regionu Hanower), a następnie do swojego brata Moritza do Bothfeld (obecnie dzielnica Hanoweru). Później Friedrich przybył do Lipska, a następnie studiował w Getyndze.

Frank Wedekind

Pisarz, dramaturg i aktor Frank Wedekind urodził się 24 lipca 1864 roku w Hanowerze jako Benjamin Franklin Wedekind. Do 1872 roku Wedekind spędził dzieciństwo w Hanowerze, po czym rodzina wyemigrowała do Szwajcarii. Do jego najsłynniejszych dzieł należy również dramat „Puszka Pandory” z 1902 roku. Niestety, dom, w którym mieszkał Wedekind, już nie istnieje. W tym miejscu (Friedrichswall 10) stoi obecnie szklany budynek administracyjny banku NORD/LB.

Ernst Jünger

Kawiarnia z ogródkiem — Kawiarnia Kröpcke

Kontrowersyjny pisarz Ernst Jünger urodził się 29 marca 1895 roku w Heidelbergu. Dzieciństwo spędził w Hanowerze, w Schwarzenbergu w Rudawach, a od 1907 roku w Rehburgu. Od 1901 roku Jünger uczęszczał do nieistniejącego już dziś liceum im. Goethego w Hanowerze. W latach 1905–1907 Jünger uczęszczał do szkół z internatem w Hanowerze i Brunszwiku. Następnie powrócił do Rehburga. W 1913 roku wstąpił do Legii Cudzoziemskiej w Verdun, później uciekł do Maroka, ale został ponownie schwytany. Dzięki interwencji Ministerstwa Spraw Zagranicznych, zainicjowanej przez jego ojca, Jünger został zwolniony, a ojciec, w ramach kary, umieścił go w szkole z internatem w Hanowerze. 1 sierpnia 1914 roku Jünger zgłosił się jako ochotnik do służby wojskowej w Hanowerze. Po I wojnie światowej w kawiarni Kröpcke (dzisiaj: Mövenpick Cafe Kröpcke) w Hanowerze nawiązał kontakt z wydawcą Paulem Steegemannem, co zapoczątkowało jego karierę pisarską. Jego późniejsza powieść „Die Zwille” z 1973 roku rozgrywa się w Hanowerze.

Vicki Baum

Pisarka i muzyk Vicky Baum urodziła się 24 stycznia 1888 roku w Wiedniu. Jednym z miejsc, w których przebywała, był również Hanower. W latach 1917–1923 Vicky Baum działała w Hanowerze jako harfistka. Jednak w czasie pobytu w Hanowerze opublikowała również w 1919 roku swoją pierwszą powieść: „Frühe Schatten”. Vicky Baum mieszkała wraz z rodziną najpierw przy ulicy Dieterrichsstraße 11 w centrum Hanoweru, a później, w latach 1921–1923, przy ówczesnej ulicy Podbielskistraße 335 (dzisiaj: numer 53) w hanowerskiej dzielnicy List.

Heinrich Heine

Poeta i pisarz Heinrich Heine urodził się 13 grudnia 1797 roku w Düsseldorfie. Po 12 latach spędzonych na wygnaniu w Paryżu Heine powrócił do Niemiec późną jesienią 1843 roku. Z Paryża udał się przez Brukselę, Amsterdam i Brema do Hamburga, a w drodze powrotnej przejeżdżał również przez Hanower. Swoje obserwacje i przeżycia w Hanowerze opisał w swoim eposie: „Niemcy”. Zimowa bajka. Opisuje w nim m.in. czystość miasta i liczne okazałe budowle.

August Wilhelm Iffland

Aktor i dramaturg August Wilhelm Iffland urodził się 19 kwietnia 1759 roku w domu Leibniza w Hanowerze. Później uczęszczał do liceum, dzisiejszego Kaiser-Wilhelm- und Ratsgymnasium w Hanowerze, gdzie był kolegą z klasy Karla Philippa Moritza. W 1777 roku Iffland wyjechał do Gotha. Stał się później jednym z najsłynniejszych niemieckich aktorów, a także napisał wiele sztuk teatralnych. Szczególny sukces odniósł w 1782 roku, wcielając się w rolę „Franza Moora” w sztuce Schillera „Zbójcy”. Sam Schiller wyraził uznanie dla Ifflanda słowami: „Niemcy znajdą w tym młodym człowieku kolejnego mistrza”.

Joachim Ringelnatz

Pisarz Joachim Ringelnatz urodził się 7 sierpnia 1883 roku w Wurzen. Wśród wielu miejsc, w których przebywał w ciągu swojego życia, znalazł się również Hanower. W 1913 roku pracował u szambelana Börriesa, barona von Münchhausen-Moringen, przy ulicy Landschaftsstraße 2 w Hanowerze. Był odpowiedzialny za porządkowanie jego literatury, obrazów i monet. W trakcie tej pracy Ringelnatz natrafił na liczne ulotki reklamowe i etykiety z butelek po wodzie, które baron odklejał i zabierał do domu.

Arno Schmidt

Pisarz Arno Schmidt urodził się 18 stycznia 1914 roku w Hamburgu. Schmidt często bywał w Hanowerze. Jedno z jego najsłynniejszych powiedzeń brzmi: „Co znaczy Nowy Jork? Wielkie miasto to wielkie miasto; byłem tam wystarczająco często, Hanower.“

Theo Lingen

Aktor i pisarz Theo Lingen urodził się 10 czerwca 1903 roku w domu przy ulicy Drostestraße (między placem Wedekindplatz a ulicą Voßstraße) w dzielnicy List w Hanowerze. Później uczęszczał do liceum Goethegymnasium. W szkolnym teatrze Goethegymnasium grał razem z Grethą von Jeinsen, która później została pierwszą żoną pisarza Ernsta Jüngera. Talent aktorski Lingena został odkryty podczas prób do szkolnego przedstawienia w nieistniejącym już teatrze Boulevardtheater Schauburg w Hanowerze. W 1922 roku grał w Residenztheater w Hanowerze. Później stał się jednym z największych niemieckich aktorów, a także działał jako pisarz.

Karl Jakob Hirsch

Artysta i pisarz urodził się 13 listopada 1892 roku w Hanowerze. Dorastał przy ulicy Herschelstraße, a później przy Stiftstraße, a od 1905 roku przy Königstraße. Lata szkolne spędził głównie na wagarach w nieistniejącym już dziś Lyzeum II i ostatecznie opuścił szkołę bez dyplomu. W 1909 roku Hirsch przez krótki czas uczęszczał do nieistniejącej już dziś hanowerskiej szkoły sztuki użytkowej. Następnie rodzice wysłali go do babci do Monachium, gdzie studiował malarstwo i grafikę. Po krótkim powrocie do Hanoweru w 1911 roku wyjechał do Worpswede, do tamtejszej kolonii artystycznej. Kolejne etapy jego życia to m.in. Paryż, Berlin i Nowy Jork. W 1931 roku ukazała się jego słynna powieść „Kaiserwetter”, w której opisał życie i atmosferę późnego Cesarstwa w pruskiej prowincji Hanower, głównie w samym mieście Hanower.

Rudolf Augstein

Ten dziennikarz, wydawca i publicysta urodził się 5 listopada 1923 roku w Hanowerze. Po ukończeniu szkoły i matury odbył staż w gazecie „Hannoverscher Anzeiger”, późniejszej „Hannoversche Allgemeine Zeitung” (HAZ). Po zakończeniu II wojny światowej Augstein był początkowo redaktorem gazety „Hannoversches Nachrichtenblatt”. W 1946 roku został redaktorem tygodnika „Diese Woche”. Kiedy po zaledwie sześciu wydaniach czasopismo zostało zamknięte przez brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych z powodu krytyki sił okupacyjnych, przeszło ono w ręce niemieckie. W związku z tym Augstein uzyskał licencję wydawcy i został redaktorem naczelnym oraz wydawcą. 4 stycznia 1947 r. wydał pierwszy numer magazynu informacyjnego pod nowym tytułem DER SPIEGEL w wieżowcu Anzeiger. W 1952 r. Der SPIEGEL przeniósł się do Hamburga.

Wieżowiec Anzeiger — Pobierz: zdjęcie w rozdzielczości nadającej się do druku (300 dpi)

Henri Nannen

Wydawca i publicysta urodził się 25 grudnia 1913 roku w Emden. Po drugiej wojnie światowej Nannen założył w Hanowerze w 1946 roku dziennik „Hannoversche Neueste Nachrichten” i pełnił funkcję redaktora naczelnego do 1947 roku. W latach 1947–1949 był redaktorem naczelnym gazety „Hannoversche Abendpost”. W 1948 roku Nannen stworzył magazyn „Stern” na bazie czasopisma młodzieżowego „Zick-zack”. Pierwszą siedzibą wydawnictwa był wieżowiec Anzeiger Hochhaus. W 1951 roku sprzedał swoje udziały w „Stern”, między innymi właścicielowi drukarni Richardowi Grunerowi oraz tygodnikowi „Die Zeit” Gerdowi Buceriusowi. Henri Nannen działał również jako mecenas. Zmarł 13 października 1996 roku w Hanowerze.

Najważniejsze atrakcje turystyczne

Miejsca użyteczności publicznej

Odkryj zabytki Hanoweru, które kryją w sobie bogatą historię i wiele wrażeń.

czytać