Śladami znanych wynalazców i pionierów

Wiele wynalazców i pionierów pochodzi z Hanoweru, a wiele wynalazków powstało właśnie w tym mieście. Wybierz się w „podróż po innowacjach” przez Hanower.

Cord Broyhan

© domena publiczna

Cord Broyhan urodził się w Gronau. Po opanowaniu sztuki warzenia piwa w Hamburgu, w 1524 roku wyjechał do Hanoweru. W Hanowerze zmodyfikował ciemnobrązowe piwo typu hamburskiego i 31 maja 1526 roku wynalazł nowe piwo o jasnobrązowym kolorze – piwo Broyhan. Stało się ono hitem eksportowym miasta, a Cord Broyhan stał się zamożnym człowiekiem. Kupił on dom Broyhana przy ulicy Kramerstraße 24, który stoi do dziś na Starym Mieście. W 1546 roku piwowarzy zjednoczyli się w cech. Tak powstał dzisiejszy browar Gilde przy ulicy Hildesheimer Str. 132. W tym samym roku po raz pierwszy wybito „talara Broyhana”. Wizerunek talara Broyhana do dziś zdobi każdą butelkę browaru Gilde.

Emil i Joseph Berliner

Emil Berliner urodził się 20 maja 1851 r., a jego brat Joseph 22 sierpnia 1858 r. w Hanowerze. Po ukończeniu szkoły w Wolfenbüttel i odbyciu praktyki handlowej Emil wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W latach 1881–1883 Emil Berliner odwiedził Hanower. Tam wraz ze swoim bratem Josephem Berlinerem założył pierwsze europejskie przedsiębiorstwo produkujące części do telefonów, J. Berliner Telephongesellschaft. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych Emil Berliner wynalazł w 1887 roku płytę gramofonową i gramofon. Później Emil Berliner wraz z bratem założył w Hanowerze firmę produkującą płyty gramofonowe, Deutsche Grammophon-Gesellschaft. Joseph Berliner kierował fabryką i w 1898 roku rozpoczął masową produkcję pierwszych płyt gramofonowych. Budynek fabryki stoi do dziś przy ulicy Podbielskistraße 164 i jest wykorzystywany jako „Grammophon-Büropark”. 

Karl Jatho

© Lotnisko w Hanowerze

Karl Jatho urodził się 3 lutego 1873 roku w Hanowerze. W 1896 roku zaczął budować szybowce. Podobno 18 sierpnia 1903 roku, czyli cztery miesiące przed braćmi Wright, udało mu się wykonać lot z napędem silnikowym swoim „Jatho-Drachen” na wrzosowisku Vahrenwalder Heide w Hanowerze. Jest to jednak kwestia sporna w kręgach specjalistów. Niemniej jednak Jatho-Drachen był pierwszym samolotem w historii wyposażonym w fotel pilota, pas biodrowy zabezpieczający pilota oraz zdolność do poruszania się o własnych siłach. Od 1907 roku Jatho wystawiał swoje aparaty latające na pokazach lotniczych, ale nigdy tam nie latał. Dopiero w 1909 roku udało mu się wykonać pierwszy potwierdzony przez prasę lot silnikowy na latawcu Jatho nr 4. W 1910 roku zaprezentował replikę samolotu Bleriot. Później zbudował kolejne samoloty, takie jak na przykład „Stahltaube” z 1911 roku i „Jatho-Eindecker” z 1913 roku. W tym samym roku Jatho otworzył Hannoversche Flugzeugwerke, a wkrótce potem również szkołę lotniczą. Ponieważ jednak wojsko nie było tym zainteresowane, obie placówki zostały ponownie zamknięte w 1914 roku. Jatho zmarł 8 grudnia 1933 roku w Hanowerze. Karl Jatho otrzymał pośmiertnie wiele wyróżnień. Jego imieniem nazwano terminal General Aviation na lotnisku w Hanowerze, a replika latawca Jatho z 1903 roku znajduje się w tamtejszej stałej ekspozycji „Welt der Luftfahrt” (Świat lotnictwa). Przed budynkiem administracji lotniska znajduje się pomnik poświęcony Jatho. W Muzeum Lotnictwa w Laatzen-Hanowerze znajduje się makieta przedstawiająca moment startu latawca Jatho. Kolejny kamień pamiątkowy znajduje się w dzielnicy Hanower-List, po północnej stronie kanału Mittellandkanal, pomiędzy stacją Reiterstation a kąpieliskiem Lister Bad, na dawnym terenie Vahrenwalder Heide, gdzie obecnie znajdują się ogródki działkowe. 

Hugo Haase

© Karl Johaentges

Ten przyszły „król karuzeli” urodził się 1 czerwca 1857 roku w Winsen/Luhe. Swoimi atrakcjami zrewolucjonizował ówczesne wesołe miasteczka. Założył dwie firmy, jedną w regionie Harzu, a drugą w Lipsku. W 1909 roku Haase przeniósł swoją fabrykę z Lipska do Hanoweru. Po wprowadzeniu na rynek swojego pałacu karuzelowego (1902) oraz karuzeli schodkowej „El Dorado”, w Hanowerze powstało wiele innych nowości, takich jak na przykład przenośna kolejka górska. Hugo Haase sprowadził również do Europy samochodziki zderzaki i wprowadził tam, podobnie jak w przypadku wielu innych karuzeli, wiele nowości. Wiele z jego atrakcji pojawiało się regularnie co roku na festynie strzeleckim w Hanowerze. Hugo Haase zmarł 13 września 1933 roku w Hanowerze, a jego nagrobek znajduje się na cmentarzu miejskim w Engesohde. Trzy razy w roku duch Haase'a wciąż unosi się nad hanowerskim Schützenplatz, kiedy to podczas największego wiosennego festynu w Dolnej Saksonii, największego festynu strzeleckiego na świecie oraz największego Oktoberfestu w północnych Niemczech kręcą się zarówno ultranowoczesne, jak i nostalgiczne karuzele.

Walter Bruch

© hannover.de

Walter Bruch urodził się 2 marca 1908 roku w Neustadt an der Weinstraße. Po wcześniejszej pracy w firmie Telefunken w Berlinie powrócił do niej w 1950 roku, jednak nie do Berlina, lecz do Hanoweru. Tam kierował laboratorium podstawowym zajmującym się techniką odbiorczą, w którym opracowano system telewizji kolorowej PAL, zgłoszony do opatentowania 31 grudnia 1962 roku. Walter Bruch po raz pierwszy zaprezentował telewizję kolorową PAL ekspertom Europejskiej Unii Nadawców (EBU) 3 stycznia 1963 roku. Stary budynek firmy Telefunken jest zabytkiem i znajduje się przy ulicy Göttinger Chaussee 76. Walter Bruch zmarł 5 maja 1990 roku w Hanowerze, a jego nagrobek znajduje się na cmentarzu miejskim w Engesohde.

Ferdinand Sichel

© hannover.de

Ferdinand Sichel urodził się 29 września 1859 roku w Hanowerze. Już w rodzinnej firmie Ferdinand Sichel zapoznał się z trudnym procesem produkcji kleju tapetowego i klejów. Chciał to wszystko uprościć. W końcu udało mu się dokonać przełomu: w 1888 roku Sichel wynalazł w Hanowerze pierwszy gotowy do użycia klej tapetowy. W 1889 roku założył swoją firmę pod nazwą „Arabinwerk, Chemische Fabrik Hannover” w rodzinnym przedsiębiorstwie przy Große Packhofstraße 39 w Hanowerze. Popyt był tak duży, że trzeba było rozszerzyć produkcję. W 1897 roku w Limmer (dzisiejsza dzielnica Hanoweru) zbudowano nowe zakłady produkcyjne, a firmę przemianowano na „Ferdinand Sichel in Limmer”. Biznes kwitł, a „Sichel-Werke” stawały się coraz większe. Ferdinand Sichel zmarł 4 sierpnia 1930 roku w Hanowerze. Jego grób znajduje się na cmentarzu żydowskim w Hanowerze-Bothfeld. W 1962 roku fabryki zostały ostatecznie przejęte przez Henkel AG & Co. KGaA. Fabryki działają do dziś i znajdują się przy ulicy Sichelstraße 1.

Hermann Bahlsen

© Bahlsen

Hermann Bahlsen urodził się 14 listopada 1859 roku w Hanowerze. W 1889 roku założył „Hannoversche Cakesfabrik H. Bahlsen”. Chciał wprowadzić na rynek europejski ciastka „Cakes”, które poznał wcześniej w Anglii. Najsłynniejszym produktem tej fabryki był i bez wątpienia pozostaje maślany ciastko Leibniz. W 1905 roku Bahlsen jako pierwszy producent w Europie przeszedł na produkcję taśmową. W 1911 lub 1912 roku (źródła nie są co do tego do końca pewne) wymyślone przez Bahlsena słowo „Keks” w końcu trafiło do słownika Duden i odtąd zastąpiło angielskie słowo „Cakes”. Dawna fabryka ciastek Bahlsen służy dziś jako siedziba administracyjna koncernu i znajduje się przy ulicy Podbielskistraße 11. Bahlsen zmarł 6 listopada 1919 roku w Hanowerze.

Gottfried Wilhelm Leibniz

© HMTG

Gottfried Wilhelm Leibniz urodził się 21 czerwca 1646 roku w Lipsku. W 1676 roku przybył do Hanoweru, a dwa lata później został mianowany radcą dworskim. Leibniz uważany jest za wszechstronnego umysł swoich czasów. Do jego wynalazków zalicza się maszynę liczącą oraz system dwójkowy, stanowiący podstawę współczesnych komputerów. Opracował również rachunek różniczkowy. Wywołało to długi spór, ponieważ Sir Isaac Newton również uważany jest za wynalazcę rachunku różniczkowego. Badania wykazały, że Leibniz i Newton opracowali rachunek różniczkowy niezależnie od siebie i bez wiedzy o tym, że robi to również druga strona. Leibniz pozostawił po sobie wiele śladów w Hanowerze. Szczegółową listę wraz z opisami można znaleźć tutaj. Leibniz zmarł 14 listopada 1716 roku w Hanowerze. Jego grób znajduje się w kościele Neustädter Hof- und Stadtkirche.

Karl Pollich i Fidelis Böhler

© LHH

Karl Pollich urodził się 7 kwietnia 1892 roku w Baisingen, a Fidelis Böhler w 1887 roku w Friedingen (Langenenslingen). Obaj zostali później konstruktorami w firmie Hanomag w Hanowerze i w 1925 roku opracowali mały samochód Hanomag 2/10 PS, który zasłynął pod nazwą „Kommissbrot”. Cechą szczególną tego małego samochodu było to, że był on w całości produkowany na linii montażowej. Po tym, jak już w 1924 roku firma Opel rozpoczęła produkcję swojego modelu „Laubfrosch” na linii montażowej, Hanomag 2/10 PS stał się pierwszym małym samochodem produkowanym na linii montażowej w Niemczech. Egzemplarz modelu Hanomag 2/10 PS można do dziś oglądać w Muzeum Historycznym w Hanowerze. 

Georg Madelung

© Louise Kreth

Georg Madelung urodził się 31 lipca 1889 roku w Rostocku. W 1921 roku uzyskał tytuł doktora inżyniera mechaniki na Politechnice w Hanowerze. Tam zaprojektował szybowec, który później stał się znany pod nazwą HAWA Vampyr. Samolot został skonstruowany przez byłych pilotów z czasów wojny światowej: Arthura Martensa, Fritza Hentzena i Waltera Blume, którzy w tym czasie byli studentami Instytutu Techniki Lotniczej Politechniki w Hanowerze. Pod kierownictwem Hermanna Dornera samolot został zbudowany w fabryce wagonów w Hanowerze (HAWA). HAWA Vampyr jest uważany za przodka współczesnych szybowców. Model samolotu znajduje się w Muzeum Lotnictwa w Laatzen-Hanowerze. 

Franz Kruckenberg

Franz Kruckenberg urodził się 21 sierpnia 1882 roku w Uetersen. Był pionierem szybkiej kolei. Zaprojektował legendarny „Schienenzeppelin”, który został zbudowany w 1930 roku w warsztacie naprawczym kolei w Hanowerze-Leinhausen. Cechą charakterystyczną tego pociągu było to, że napędzany był śmigłem umieszczonym na rufie. 21 czerwca 1931 r. „Schienenzeppelin” ustanowił światowy rekord prędkości wynoszący 230,2 km/h. Rekord ten został pobity dopiero w 1955 r. Budynki nieczynnego już warsztatu naprawczego kolei Hannover-Leinhausen istnieją do dziś.

Konrad Dannenberg

© HMTG / Haase

Ten pionier rakietowy urodził się 5 sierpnia 1912 roku w Weißenfels (prowincja Saksonia). Maturę zdał w Hanowerze w szkole im. Lutra. Następnie studiował inżynierię mechaniczną na Politechnice w Hanowerze (dzisiejszym Uniwersytecie im. Gottfrieda Wilhelma Leibniza). Już tam zajmował się między innymi techniką napędową. W 1931 roku Dannenberg został członkiem Towarzystwa Badań Rakietowych – Grupa Hanower (GEFRA), założonego przez Alberta Püllenberga. Z ram rowerowych Dannenberg budował silniki rakietowe napędzane silnikiem diesla. W 1932 r. wstąpił do NSDAP, został żołnierzem, a w 1940 r. dołączył do zespołu silnikowego Waltera Thiela w Instytucie Badawczym Armii w Peenemünde, gdzie pracował głównie nad napędem rakiety A4. W ramach operacji Overcast w 1945 roku przeniósł się wraz z Wernherem von Braunem i 117 innymi pracownikami do Stanów Zjednoczonych. W USA został zastępcą kierownika ds. rozwoju programu rakietowego Saturn w NASA. W ten sposób Dannenberg brał udział w budowie „rakiety księżycowej” Saturn V dla programu Apollo.

Elly Beinhorn

Ta pionierka lotnictwa urodziła się 30 maja 1907 roku w Hanowerze. Po ukończeniu szkoły skontaktowała się z hanowerskim aeroklubem, aby rozpocząć szkolenie na pilotkę. Klub jednak odmówił, ponieważ w tamtych czasach tylko mężczyźni mogli zostać pilotami. Wyjechała więc do Berlina i tam ukończyła szkolenie na pilotkę. Początkowo była popularną pilotką akrobacyjną, aż w 1931 roku odbyła swój pierwszy lot do Afryki. W 1932 roku odbyła samotny lot dookoła świata, podczas którego jednym z przystanków był Hanower. W 1933 roku nastąpił drugi lot do Afryki, w 1934 roku podróż do Ameryki, a w 1935 roku rekordowy lot nad dwoma kontynentami w ciągu 24 godzin. W latach 1935–1939 odbyła kolejne loty długodystansowe. Lot dookoła świata w 1932 roku Beinhorn wykonała samolotem jednosilnikowym Klemm L 25 D. Maszyna tego typu znajduje się obecnie w Muzeum Lotnictwa w Laatzen-Hanowerze.

Lazar Szargorodski

© Stolica kraju związkowego Hanower

Konstruktor urodził się w 1882 roku w Odessie. W Hanowerze objął stanowisko głównego konstruktora w firmie Hanomag, gdzie w 1939 roku zaprojektował między innymi samochód Hanomag o opływowym kształcie, który w tym samym roku ustanowił cztery światowe rekordy prędkości dla samochodów osobowych z silnikiem diesla. W ten sposób kierownik sportowy firmy Hanomag i inżynier Karl Haeberle osiągnął w 1939 roku prędkość 165 kilometrów na godzinę tym pojazdem podczas tygodnia rekordów w Dessau. Niestety, pojazd zaginął w chaosie wojennym. Jednak samochód aerodynamiczny został zrekonstruowany przez grupę roboczą ds. historii techniki i przemysłu w regionie Hanoweru oraz przez stowarzyszenie Hanomag-Interessengemeinschaft. Od tego czasu pojazd jest wystawiany podczas wybranych wydarzeń. 

Max Valier

Astronom, pisarz i pionier techniki rakietowej urodził się 9 lutego 1895 roku w Bolzano. Aby zrealizować swoje plany dotyczące rakiet, potrzebował inwestora i zwrócił się do wielu przedsiębiorstw i stowarzyszeń. W 1927 roku Valierowi udało się w końcu pozyskać potężnego finansowo sponsora w osobie przemysłowca motoryzacyjnego, sportowca i kierowcy wyścigowego Fritza von Opela. W 1928 roku na trasie kolejowej Isernhagen-Burgwedel (obecnie część regionu Hanower) odbyły się pierwsze próby z wagonami napędzanymi rakietowo. 4 sierpnia 1928 roku testy zostały zakończone po tym, jak czwarty wagon rakietowy eksplodował podczas jazdy próbnej. W listopadzie jednak wznowiono jazdy testowe, tym razem w Berlinie.

Georg Friedrich Grotefend

© HMTG

Georg Friedrich Grotefend urodził się 9 czerwca 1775 roku w Münden (dzisiejsze Hann. Münden). Studiował filologię i teologię w Getyndze, gdzie pracował jako asystent nauczyciela. W wyniku zakładu w 1802 roku rozszyfrował pierwsze słowa pisma klinowego. W 1821 roku przybył do Hanoweru jako dyrektor liceum (dzisiejsze Kaiser-Wilhelm- und Rats Gymnasium) i został honorowym obywatelem miasta. Zmarł 15 grudnia 1853 roku w Hanowerze, jego grób znajduje się na cmentarzu Gartenfriedhof. Jego głównym dziełem są opublikowane w 1837 roku „Nowe uwagi dotyczące wyjaśnienia pisma klinowego z Persepolis”.

Carl Hornemann

Ten chemik i przedsiębiorca urodził się 29 marca 1811 roku w Hanowerze. Po ukończeniu studiów chemicznych w szkołach politechnicznych w Hanowerze i Monachium w 1838 roku rozpoczął w Groß Munzel produkcję farb dla artystów. Tak powstała firma Pelikan AG. W 1842 roku Hornemann przeniósł się do swojego rodzinnego miasta, Hanoweru, i tam rozszerzył swoją ofertę. W ofercie znalazły się farby do nauki, farby dla dzieci oraz akwarele artystyczne. Innowacją firmy Pelikan był płynny tusz, który do tej pory był dostępny wyłącznie w postaci tuszu w sztyfcie. Od 1895 roku asortyment został znacznie poszerzony. Oprócz tuszu zaczęto produkować również artykuły biurowe. Wprowadzony na rynek w 1898 roku atrament żelazogallusowy „4001” stał się w kolejnych latach najlepiej sprzedającym się atramentem na świecie. W 1994 roku produkcja w Hanowerze została wstrzymana i przeniesiona do Peine. Stary kompleks fabryczny znany jest dziś jako „Pelikan-Viertel” i mieści m.in. lokale gastronomiczne, hotel, biura oraz wieżę atramentową Pelikan.

Ilse Knott-ter Meer

© Uniwersytet Leibniza (Źródło)

Ta inżynierka urodziła się 14 października 1899 roku w Hanowerze. Po maturze studiowała inżynierię mechaniczną w latach 1919–1922 na Politechnice w Hanowerze, dzisiejszym Uniwersytecie im. Gottfrieda Wilhelma Leibniza, a w latach 1922–1924 na Politechnice w Monachium. W 1924 roku Ilse ter Meer ukończyła studia inżynierskie na Politechnice w Monachium. Była tym samym jedną z dwóch pierwszych niemieckich inżynierek mechaników. W 1925 roku została również pierwszą kobietą przyjętą do Stowarzyszenia Inżynierów Niemieckich (VDI).

Mary Wigman

© LHH

Tancerka, choreografka i pedagog tańca urodziła się 13 listopada 1886 roku w Hanowerze. Dzieciństwo i część młodości spędziła w Hanowerze. Po pobycie w Anglii, Holandii i Lozannie w latach 1910–1911 studiowała gimnastykę artystyczną w Hellerau, jednak przerwała naukę. Następnie mieszkała w Rzymie i Berlinie. W końcu w 1913 roku wstąpiła do szkoły sztuki Rudolfa von Labana na Monte Verità w Szwajcarii. Mary Wigman zaprezentowała swoje pierwsze publiczne tańce w Monachium. Przełom w karierze Wigman nastąpił w 1919 roku dzięki występom w Hamburgu i Dreźnie. Spopularyzowała ona na arenie międzynarodowej taniec ekspresyjny jako New German Dance i stała się jedną z najbardziej wpływowych prekursorek rytmiczno-ekspresyjnego tańca ekspresyjnego. Dom rodzinny Mary Wigman znajduje się przy ulicy Schmiedestraße 33 w Hanowerze.

Ferdinand von Lindemann

Matematyk urodził się 12 kwietnia 1852 roku w Hanowerze. Jego dom rodzinny znajdował się przy dawnej Langestraße 26, obecnie Leibnizufer 13–15. Spędził tam pierwsze dwa lata życia, zanim rodzina przeniosła się do Schwerina. W Getyndze von Lindemann studiował matematykę. W ciągu swojego życia mieszkał i działał w wielu innych miastach, m.in. w Monachium, Würzburgu i Fryburgu. W 1882 roku odkrył, że kwadratura koła za pomocą cyrkla i linijki nie jest możliwa. W ten sposób rozwiązał jeden z najstarszych problemów matematycznych. Na cześć von Lindemanna przed budynkiem przy Leibnizufer 13-15 znajduje się kamień pamiątkowy.

Charles Feltman

Charles Feltman, którego prawdziwe imię brzmiało Karl Feldmann, urodził się w 1841 roku w Hanowerze. W wieku 15 lat ten wykwalifikowany piekarz wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i osiadł w Nowym Jorku. Tam w 1867 roku wynalazł hot doga w jego dzisiejszej postaci, sprzedając z wózka na Coney Island kiełbaski w bułce z kapustą. Karl Feldmann od tej pory nazywał się Charles Feltman i został biznesmenem. Handel hot dogami kwitł, a w 1871 roku otworzył „Feltman’s Restaurant and Beer Garden”, z którego ostatecznie powstał największy wówczas na świecie kompleks restauracyjny z dziewięcioma lokalami, ogródkiem piwnym z dwoma barami oraz hotelem z salą balową, łaźnią i kinem plenerowym. Również w Hanowerze punkty sprzedaży hot dogów są dziś obecne zwłaszcza na licznych festynach ludowych, ulicznych i dzielnicowych, ale także sporadycznie w krajobrazie miejskim.

Bulli i Garbus

© Volkswagen AG

Chociaż żadna z tych dwóch rzeczy nie jest istotą z krwi i kości, nikt nie zaprzeczy, że obie to prawdziwe osobowości, które wywarły wpływ na całe pokolenia. Bus VW, zwany Bulli, zjechał z linii produkcyjnej w Wolfsburgu po raz pierwszy w 1950 roku. W 1956 roku produkcję autobusu przeniesiono do fabryki VW w Hanowerze-Stöcken, gdzie jest on produkowany do dziś. Najpierw model T1, a później serie T2, T3, T4 i T5/T6. Liczne modele Bulli do wynajęcia i podziwiania znajdziesz tutaj. Kolejnym kultowym pojazdem jest VW Garbus. Po raz pierwszy zjechał z linii produkcyjnej w Wolfsburgu w 1938 roku. W latach 1974–1975 w Hanowerze wyprodukowano również 43 000 Garbusów (typ 1). Już w 1973 roku w salonie VW Hannover-Nordstadt powstała rzadka specjalna wersja Garbusa, tzw. Nordstadt-Käfer. Był to samochód w kształcie Garbusa „VW 1303”, ale zbudowany na podwoziu Porsche 914/6. Jako napęd wybrano silnik z Porsche Carrera RS o pojemności skokowej 2,7 litra. Samochód przyspieszał do 100 km/h w nieco ponad siedem sekund i osiągał prędkość maksymalną prawie 220 km/h. Najpóźniej od czasu amerykańskiej serii filmowej i telewizyjnej o Garbusie „Herbie” lub od czasu niemiecko-szwajcarskiej serii filmowej o Garbusie „Dudu” Garbus cieszy się statusem kultowym. Co roku 1 maja na parkingach Messeparkplätze Ost w Hanowerze odbywa się zlot Maikäfertreffen, największy zlot VW Garbusów w Europie, w którym bierze udział około 3000 Garbusów i innych modeli VW.  

© HMTG

Najważniejsze atrakcje turystyczne

Miejsca użyteczności publicznej

Odkryj zabytki Hanoweru, które kryją w sobie bogatą historię i wiele wrażeń.

czytać